« مطلب بعدی | صفحه اصلی | مطلب قبلی »

بررسی مدلهای آموزش الکترونيکی و پیشنهاد مدل مناسب جهت کشورمان

تاریخ : سه شنبه 20 آذرماه 1386    |    ایجاد شده توسط : مدیر سیستم   |    تعداد بازدید : 676

چکیده :
در این مقاله ابتدا مدلهای آموزش الکترونیکی شامل Synchronous ، Asynchronous ، CBT ، IBT و WBT مورد بررسی قرار گرفته و با یکدیگر مقایسه می شود. سپس با توجه به محدودیتهای مخابراتی کشور ما و خصوصیات مدلهای مطرح شده، مدل کارا و بهینه و قابل پیاده سازی در کشور بررسی و پیشنهاد می گردد.

كليدواژه‌ها:
مدلهای آموزش الکترونیکی ، آموزش الکترونیکی ، آموزش مجازی ، آموزش همزمان ، آموزش غیر همزمان ، آموزش مبتنی بر کامپیوتر ، آموزش مبتنی بر وب، آموزش مبتنی بر اینترنت
  
مقدمه :
مدلها كمك مي‌كنند تا بتوان بر اساس آنها اطلاعات را آماده نمود. مدلها به صورت ويژوال مي‌باشند و مطالب زيادي از داده‌ها را در خود نگه‌ مي‌دارند. بر اساس استانداردهاي آموزش و فراگيري الكترونيكي، در اين مقاله مدل هاي آموزش و فراگیری الکترونیکی بررسی شده اند و نتایج این بررسی به همراه جدول مقایسه ای ارائه گرديده است. مقایسه بین مدلها بر اساس فاکتور های مشاهده شده در 40 سایت آموزشی می باشد.
  بطور كلي در مبحث مدلهاي آموزش الكترونيكي، مدلهاي زير مطرح است.

1. Synchronous - Live (Online)
2. Asynchronous - Self Paced (Off Line)  
3. Computer Base Training - CBT
4. Internet Base Training - IBT
5. Web Base Training - WBT

البته غير از مفاهيم فوق ممكن است مدلها را با اسامي ديگري بيان نمايند مثلاً مدل (Essen Learning Model) ELM كه يك مدل توسعه يافته و پيشرفته در دانشگاه ESSEN مي‌باشد. و یا ADL و IMS که جزء استانداردها نیز می باشند.
 
●  مدل (Live) Synchronous
در این مدل یادگیری به صورت On-Line می باشد. يادگيري On-Line رويدادي است كه در آن همه شركت‌كنندگان در يك زمان روي خط هستند و با هم ارتباط برقرار مي‌كنند. يادگيري آسان، كنفرانس‌هاي كاربردي، كنفرانس‌هاي صوتي و تصويري، گروه كارآموزان و كلاسهاي مجازي از نمونه جالب توجه این مدل به شمار مي‌آيند.
 
●  مدل Asynchronous
در این مدل یادگیری به صورت Off-Line می باشد يادگيري Off-Line رويدادي است كه در آن افراد به صورت همزمان به سيستم وصل نمي‌شوند. ساختار آن بر اساس Web Based و Download مي‌باشد. يعني فراگير مي‌بايست مطالب را از صفحاتي كه از قبل آماده شده است و در سايت قرار گرفته است انتخاب نموده و از آنها استفاده نمايد. البته ممكن است طوري طراحي انجام گيــــرد كه فراگير طبق برنامه زماني مشخصي وارد و يا از آن خارج گردد. بنابراين ساختار اين مدل بر اساس WBT مي‌باشد.
تفاوتهای دو مدل Synchronous و Asynchronous در زیر آورده شده است:

 

 

 

●  مدل Computer Base Training
در اين مدل آموزش كه بيشتر از طريق حافظه‌هاي جانبي نظير CDها عرضه مي‌گردد، محتوا دروس را مي‌توان با تكنيك‌ها و تكنولوژي‌هاي موجود در نرم‌افزارهاي توليد محتوا، تهيه و ارائه داد.
به نظر مي‌رسد در كشور ما اين نوع آموزش بهترين نقش را ميتواند ايفا كند. دلايلي چون بالا رفتن تعداد كامپيوترها در خانواده‌ها، توليد نرم‌افزارهاي آموزشي از طريق CD، در حال توسعه پيدا كردن نيروي انساني در بخش كامپيوتر و... دلايل مهم در اجراي اين نگاه آموزشي مي‌باشد.
 
●  مدل Internet Base Training
نگاه ديگر در آموزش الكترونيكي اين است كه بتوانيم مطالب و يا محتوا دروس را از طريق تكنولوژي‌هاي موجود در شبكه به صورت Web ارائه دهيم. البته اين روش ارائه داشتن يك زير ساخت از شبكه مخابراتي كشور و نيروي انساني ماهرتر جهت بكارگيري از اينترنت و طراحي محتوا آموزشي را مي‌طلبد.
در کشور ما به دلیل ضعف زیر ساختهای مخابراتی می توان روشهای Computer Base Training و Internet Base Training را با هم ترکیب نمود و یک مدل قابل قبول را ارائه نمود. بطوریکه آموزش و تمرین یادگیرنده که حدود 85 درصد موارد تحصیل را در بر دارد، به صورت CBT و رفع اشکال و ارزشیابی که حدود 15 درصد موارد تحصیل را در بر دارد، به صورت IBT انجام گردد. خلاصه این مبحث در شکل 1 آورده شده است.

شکل 1

  ●  مدل Web Base Training
اين مدل با در نظر گرفتن ملاكهاي آموزش و فراگيري الكترونيكي و پيروي از استانداردهاي مربوطه بر پايه شبكه‌هاي محلي (LAN) و گسترده (WEB) پايه‌ريزي شده است. در اين مدل قابليهاي زير موجود ميباشد:
o آموزش بر پایه WEB
o آموزش همزمان و غير همزمان
o محتوا (content)
o ارزشيابي (Evaluation)

o آموزش بر پایه WEB:
WBT جزء لاينفك آموزش از راه دور بحساب مي‌آيد. با گسترش شبكه‌هاي كامپيوتري و به دنبال آن نرم‌افزارهاي طراحي صفحات وب و پيشرفت شبكه‌هاي مخابراتي كشور كه سرعت شبكه‌هاي اينترنتي و اينترانتي را در پي خواهد داشت، از يك سو و از طرف ديگر فراواني و تعداد كامپيوترهاي موجود در منازل به علت ارزان شدن سيستم‌هاي كامپيوتري و همين طور تأمين منابع انساني مورد نياز از طرف مؤسسات و مراكز آموزش عالي و دانشگاهها مي‌توان بيشتر به اهداف آموزش و فراگيري الكترونيكي اميدوار بود. آنچه كه مي‌بايست به آن بسيار دقت نمود اين است كه فراگير وارد يك محيط آموزشي خواهد شد كه در آن محيط امكان يادگيري را بتواند با كمترين زمان و هزينه كسب نمود. در اين حالت كه نقش مديريت آن بسيار حساس مي‌شود. مدير بايد با در نظر گرفتن تمامي جنبه‌ها از جمله مسائل اجتماعي، اخلاقي، رفتاري، انتصاب اعضاي هيئت علمي و حتي اقتصادي توانايي جذب فراگير را كسب نمايد. ارائه محتوا درسي و كمك درسي مناسب با خواسته‌هاي فراگير از ديگر موارد مهم مي‌باشد. از دیگر وظایف مدیریت می توان به 1 ـ اداره نمودن Web Site، 2 ـ امور دانشجويي، 3 ـ تأمين منابع آموزشي مناسب، 4 ـ تأمين منابع خارجي (كمك درسي و كمك آموزشي) و ... اشاره کرد.
 
o آموزش همزمان و غير همزمان:
همانطور كه در مدلهاي قبلي شرح داده شد؛ ارائه محتوا آموزشي را تنها نمي‌توان به صورت همزمان و يا Online براي شخص فراگير ارسال نمود. چرا كه در بعضي اوقات فراگير به هر دليل، ممكن است نتواند در ساعت مشخص و طبق برنامه بر روي كامپيوتر قرار بگيرد (مثلاً در اثر اختلال در خطوط مخابراتي و يا قطع برق و...)،‌به اين علت ايده آموزش غير همزمان مطرح مي‌گردد و اهميت اين موضوع بيشتر مشخص مي‌گردد. همانطور كــــه در جدول ذیل مشاهده مي‌شود در آموزش با رويكرد همزماني يا Live از تكنولوژي‌هايي شبيه Web Casting و Broad Casting و يا Video Conferencing و ... آن قبيل استفاده مي‌گردد.

  جدول1: مقايسه روش همزماني و غير همزماني

 

 

   در اين شيوه ضمن آنكه يك آموزش به صورت چند رسانه‌اي خواهيم داشت ارتباط چهره به چهره كه يكي ديگر از نگراني‌هاي مسئولان آموزش نيز مي‌باشد رعايت شده است و اين در حالي است كه در روش غيرهمزماني مي‌توان محتوا درســي و يا كمك درسي را از طريق رسانه‌هاي ديگري شبيه، نوار (Tape)، لوح‌هاي فشرده (CD-Rom) و يا DVD-Rom بر روي كامپيوترها اجرا نموده و يا محتويات دروس را از طريق روشهاي ذخيره‌سازي (نظير Down Load) بر روي حافظه كامپيوتر ذخيره نموده و بارها از آن استفاده نمائيد.
 
o محتوا (Content) :
هدف اصلي از آموزش، كسب دانش از سوي فراگير از اطلاعات و مطالب موجود می باشد و استاد به عنوان آموزنده و يا بانك اطلاعاتي سايت آموزشي مي‌باشد. در این تعریف، اطلاعات همان محتوا می باشند. از آنجا که افراد داراي روش‌هاي يادگيري متفاوتي مي‌باشند بنابراين روش ارائه مطالب و محتوا مي‌بايست متناسب با خواسته‌هاي فراگير باشد و در اين حالت است كه نقش محتوا در آن بيشتر مشخص مي‌شود. اما در روند طراحي، توليد و ارائه محتوا از روشهاي مختلف زير استفاده مي‌گردد:
ـ طراحي، توليد و ارائه مطالب به صورت Hyper Text
ـ طراحي، توليد و ارائه مطالب به صورت Hyper Media با روش Down Load و اجرا
ـ طراحي، توليد و ارائه مطالب به صورت Web Casting با تكنولوژي Flash
ـ طراحي، توليد و ارائه مطالب به صورت اسلايدهاي آموزشي (Power Point)
ـ ارائه مطالب به صورت پخش زنده طبق برنامه زماني مشخص (Video Conference)
در اين ساختار براي تغيير دادن محتوا در روش ارائه مطالب طبق برنامه زمانبندي شده نياز به تهيه محتوا و نگهداري آن در مكان مشخص كه خود استاد به آن دسترسي داشته باشد دارد. اين مكان همان بانك اطلاعاتي مربوط به استاد مي‌باشد كه در سرور مشخص مخصوص به اساتيد قرار دارد.
اساتيد محتوا را طراحي و توليد كرده و از طريق گروه پشتيباني شبكه، در سرور ذخيره مي‌نمايند و فراگيران پس از بررسي و پذيرش در بانك اطلاعاتي به محتوا دسترسي پيدا مي‌نمايند. در اين حالت تمامي ورودها و خروج‌ها و اثرات موجود بر محتوا سايت‌هاي آموزشي در بانك‌هاي اطلاعاتي رابطه‌اي، در سرور ثبت مي‌گردد و در آينده به عنوان سابقه آموزشي به مراحل ارزشيابي فرستاده مي‌شود.
 
o ارزشيابي (Evaluation):
هر آموزشي بدون ارزشيابي، بي اعتبار خواهد بود. به خاطر اهميت موضوع ارزشيابي، بايد از چندين روش ارزشيابي براي دريافت درجات فراگير استفاده گردد. فراگيران داراي روش‌هاي يادگيري متفاوتي مي‌باشند، ‌لذا مي‌بايست روشهاي ياددهي را تغيير داد و يا به روش‌هاي مختلف آموزش داد و در ارزشيابي‌ها نيز بايد رويه را تغيير داد.
 
ارزشیابی تدریجی:
ارزشيابي تدريجي يكي از مسائل روز و مورد بحث مراكز آموزشي و پرورشي است كه شيوه‌هاي ارزشيابي سنتي را تا حدود زيادي زير سؤال برده است. و همين‌طور كار اساتيد را در اين زمينه بسيار دشوار ساخته است. در اين مدل، ارزشيابي تدريجي به طور خودكار براي اساتيد در بانك اطلاعات مربوط به خود ثبت و ضبط مي‌گردد. چرا كه در اين مدل فراگير براي وارد شدن به مرحله بعد و يا فصل بعد مي‌بايست به سؤالاتي جواب دهد. اينكه از كجا مطمئن باشيم دانشجو چگونه به سؤالات جواب داده است؟ و يا كسي ديگر به آنها پاسخ گفته؟ و يا از كتاب به صورت باز استفاده كرده؟ و... سؤالات بسياري است كه همچنان ذهن طراحان برنامه‌هاي آموزش الكترونيكي را مشغول كرده است.
در بعضي از دانشكده‌هاي آموزش الكترونيكي اين مشكل را با تشكيل امتحان‌هاي حضوري در مكان و زمان مشخص برطرف نموده‌اند و بعضي از آنها با اعتماد همچنان به كار خود ادامه مي‌دهند ولي اين واقعاً مشكل است كه در فراگيري و كارآيي چنين افرادي كه بعد از مدتي از آن محيط خارج شده، مدرك دريافت كرده‌اند و قرار است جذب بازار كار شوند، چگونه عمل مي نمايند؟ و اگر بدقت بر روي آن كار نشود آموزش الكترونيكي با شكست مواجه خواهد شد. چرا كه ارزشيابي همچنان از اجزاء اصلي و اساسي يك مؤسسه آموزشي مي‌باشد.
 
ارزشيابي مستمر:
در ارزشيابي مستمر فراگير مجبور است ضمن وارد شدن به سايت، طبق برنامه و ساعت زماني مشخص در حين تحصيل مجبور است موس را به مكانهاي مختلف مانيتور حركت دهد و در بعضي از مكان ها كليك نمايد و اين، همان مكانها مي‌باشند كه در حقيقت جواب سؤالاتي است كه همان لحظه به صورت ناگهاني و انتخابي از او پرسيده مي‌شود. در اين روش نيازي به Online بودن استاد نمي‌باشد.
 
 ارزشيابي Test و Quizzes:
اما روش ديگري از ارزشيابي كه به صورت خود آزمايي مطرح مي‌شود به صورت سؤالات چند گزينه‌اي است كه در پايان هر فصل مطرح مي‌گردد. در اين روش فراگير مي‌توان به تعدادي از سؤالات كه از قبل توسط استاد طبق برنامه زماني مشخص تهيه كرده است پاسخ دهد. در اين روش نيز همانند روش قبلي امكان برگشت و پاسخ مجدد نمي‌باشد. البته يك ايده اين است كه بتواند به مرحله قبلي برگردد و اين اصلاً دچار مشكل نخواهد كرد چرا كه تمامي اثرات كليك و پاسخ‌هاي قبلي او در بانك اطلاعات مربوطه به سابقه فراگير ثبت میگردد.
 
 ارزشيابي به صورت Online:
در ايـن روش ارزشيابي طبق برنامه مشخص و با بكارگيري از تكنولوژي‌هاي سخت‌افزاري كه يك دستگاه Web Cam با كيفيت تصوير مناسب و يك نرم‌افزار كنترل از راه دور كه در اين مدل طراحي گرديده استاد از راه دور صفحات امتحان را براي فراگير باز خواهد كرد و دانشجو مي‌تواند هم به سؤالات تستي و هم تشريحي پاسخ گويد. به نظر مي‌رسد كه اين روش ارزشيابي بسيار شبيه ارزشيابي‌هاي امروزي است شايد از نظر اعتمادي از درجة بالاتري نيز برخوردار باشد. البته كنترل چندين دانشجو در يك زمان آن هم با سيستم مخابراتي كشور ما شايد دشوار باشد ولي دور از ذهن نيست.
 
 ارزشيابي سنتي:
در حال حاضر به علت اينكه هنوز اين نوع آموزشها و ارزشيابي‌ها در كشور جا نيافتاده است بنابراين پيشنهاد ارزشيابي به شكل سنتي وجود دارد دلیل این پیشنهاد اینست كه همه دانشجويان (به هر دليل) نمی توانند در ارزشيابي Online شركت نمايند. در این روش مكان و زمان مشخصی را براي ارزشيابي در نظر گرفته می شود. اين روش بيشتر براي ارزشيابي نهايي پيشنهاد مي‌گردد.
  
نتیجه گیری:
با توجه به مدلهای آموزش الکترونیکی بررسی شده، می توان به این نتیجه رسید که در کشور ما بخاطر وجود محدودیتهای مخابراتی و عدم وجود خطوط با پهنای زیاد استفاده از مدلهای آموزش Online اینترنتی تقریبا غیر ممکن می باشد. از این روی می توان از مدل ترکیبی Web Base Training استفاده نمود .  بطوریکه آموزش و تمرین یادگیرنده از طریق اینترنت بصورت Offline انجام گیرد و قسمتی از آموزش که احتیاج به راهنمایی استاد مربوطه دارد با حضور در ساختمان آموزشی مشخص و استفاده از شبکه محلی (LAN) ساختمان آموزشی و بصورت Online انجام گیرد. از آنجا که در شبکه های محلی امکان فراهم آوردن خطوط با پهنای زیاد فراهم می باشد به نظر می رسد این ایده، ایده ای کارا و بهینه می باشد و می توان ارزشیابی یادگیرنده را نیز به صورت Online و در ساختمان آموزشی مورد نظر انجام داد بطوریکه امکان کنترل و بالا بردن اعتبار ارزشیابی فراهم می باشد.

منابع :

[1] Learning Technologies Standardization Committee (LTSC), http://ltse.ieee.org/ 
[2] Aviation Industry Computer Based Training Committee, http://www.aicc.org/
[3] The Alliance of Remote Instructional Authoring and Distribution Networks for Europe (ARIADNE), http://ariadne.unil.ch/
[4] Learning System Architecture Lab. Architecture for User Centric Learning Management Systems,  http://www.lsal.cmu.edu/
[5] Learning Circuit - ASTD's Online Magazine, All About E-Learning, http://www.learningcircuits.org/
[6] CLARK Training & Consolting, How to Plan, Design and Evaluate E-Learning, http://www.darktraining.com/

نویسنده : علیرضا دهقانی

« مطلب بعدی | صفحه اصلی | مطلب قبلی »